Pasożytnictwo jest związkiem stałym lub czasowym, zmiennym ewolucyjnie, między dwoma organizmami,  z których jeden (pasożyt) jest uzależniony metabolicznie bezpośrednio lub pośrednio od drugiego (żywiciela) i żyje jego kosztem. Żywiciel stanowi dla pasożyta środowisko bytowania (mikrohabitat). Poprzez mikrohabitat pasożyt jest związany ze środowiskiem zewnętrznym (makrohabitatem).
Pasożytnictwo powstało z różnych form współżycia organizmów znajdujących się w ekosystemie.  Pasożyty i ich żywiciele podlegają równolegle procesowi ewolucji, wskutek czego powstają między nimi wzajemne zależności morfologiczne, biologiczne i fizjologiczne. Doprowadziły one do powstania szczególnego układu między dwoma różnymi organizmami. Przystosowania pasożytów zapewniają im znalezienie żywiciela, utrzymanie się na powierzchni lub wewnątrz jego organizmu, pożywienie, rozmnażanie i rozpowszechnienie w środowisku. Z kolei u żywiciela wykształciły się cechy, które pozwalają na zmniejszenie skutków bytowania pasożytów.
W układach starych ewolucyjnie wytworzyła się swoista równowaga między pasożytem i żywicielem, utrzymywana ze względu na dużą tolerancję żywiciela na obecność pasożyta i odporność pasożyta na reakcje obronne żywiciela. W układach młodych ewolucyjnie pasożyty powodują silne, często śmiertelne w skutkach, reakcje żywicieli.

Definicje i podział pasożytów

Pasożyty klasyfikuje się według różnych kryteriów.
Ze względu na stopień uzależnienia pasożyta od żywiciela wyróżnia się;

  • pasożyta bezwzględnego, jeśli prowadzi pasożytniczy tryb życia w ciągu całego cyklu rozwojowego lub w jego części i związek z żywicielem jest niezbędny do zakończenia tego cyklu
  • pasożyta względnego, czyli przygodnego – gdy w pewnych warunkach prowadzi pasożytniczy tryb życia, ale też może rozwijać się poza żywicielem jako organizm wolno żyjący.

Ze względu na długość kontaktu pasożyta i żywiciela pasożyty dzieli się na:

  • czasowe
  • okresowe
  • stałe

Pasożyt czasowy to taki, który korzysta z organizmu żywiciela przez krótki czas, jednorazowo bądź wiele razy. Kontakt z żywicielem ma miejsce podczas pobierania pokarmu. Pasożyty czasowe nie rozwijają się i nie rozmnażają na żywicielu.
Pasożyt okresowy przybywa na żywicielu jedynie w pewnym okresie cyklu życiowego, np. tylko jako larwa lub jako postać dorosła. Zmiana fazy pasożytniczej na niepasożytniczą może występować raz lub kilkakrotnie w ciągu życia.
Pasożyt stały prowadzi pasożytniczy tryb życia w ciągu całego życia.

Ze względu gatunków żywicieli pasożyt może być:

  • monokseniczny jeżeli bytuje u jednego gatunku żywiciela
  • oligokseniczny jeśli pasożytuje u kilku gatunków żywicieli
  • polikseniczny jeśli może pasożytować na lub w różnych gatunkach żywicieli, często nawet niespokrewnionych ze sobą.

Pasożyta, który występuje najczęściej na lub w określonym gatunku żywiciela określa się swoistym, a pasożyta występującego rzadko lub w wyjątkowej sytuacji w danym gatunku żywiciela – nieswoistym.

Pasożyty pobierają jeden rodzaj pokarmu lub różnego rodzaju.

Ze względu na lokalizację pasożyty dzieli się na:

  • zewnętrzne
  • wewnętrzne

Pasożyt zewnętrzny pasożytuje na: skórze, włosach lub piórach lub w górnych częściach naturalnych otworów ciała, które pozostają w bezpośrednim kontakcie ze światem zewnętrznym (np. pchły, komary, pluskwy). Do tej grupy należą także pasożyty wykazujące tendencje do przechodzenia do wewnątrz pasożytnictwa, jak np. świerzbowiec.
Pasożyt wewnętrzny żyje wewnątrz żywiciela, tj. w jamie ciała, w ścianach i miąższu narządów lub w tkankach. Endopasożytami są pierwotniaki (np. Giardia intestinalis), większość helmintów i przedstawiciele stawonogów.

Źródła pasożytów

Zanieczyszczone środowisko

Mięso zwierząt zawierające inwazyjne stadia rozwojowe pasożyta lub pokarm i woda

Krwiopijne stawonogi

Zwierzęta domowe i dzikie

Drugi człowiek zarażony pasożytami oraz jego przedmioty osobiste

Ten sam człowiek zarażony pasożytem (samozarażenie, autoinwazja)

Zanieczyszczenie środowiska: wody, gleby i powietrza to ogromny problem wielu krajów świata zwłaszcza o niskim stopniu rozwoju ekonomicznego. Gleba i woda są największymi w przyrodzie zbiornikami form inwazyjnych pasożytów, przede wszystkim pasożytów przewodu pokarmowego. Hodowle zwierząt w pobliżu mieszkań lub nawet w mieszkaniach sprzyjają rozprzestrzenieniu jaj niektórych pasożytów, np. nicieni – glisty psiej i glisty kociej, tasiemców i niektórych owadów (np. muchówek, pcheł) i pajęczaków. W mięsie żywicieli pośrednich mogą osiedlać się postacie inwazyjne dla człowieka różnych gatunków pasożytów.

  • Toxoplasma gondii
  • Przywra chińska – w rybach słodkowodnych, zarażają ssaki rybożerne, w tym człowieka
  • Przywra płucna – w mięsie krabów i raków
  • Przywra kocia – w mięsie ryb
  • Przywra Heterophyes heterophyes – w mięsie ryb słodkowodnych i słonowodnych, głównie w Egipcie, Iranie, Basenie Morza Śródziemnego i Japonii
  • Tasiemce człowieka: Taenia solium – niektóre larwy znajdują się w mięśniach świń i w mięśniach bydła
  • Bruzdogłowiec szeroki niektóre larwy w mięśniach ryb
  • Włosień kręty – larwa w mięśniach świni, dzika i innych zwierząt.

Najczęściej zarażenie następuje przez spożywanie niedogotowanego lub surowego mięsa. Używanie mniejszej ilości soli, słabsze wędzenie i smażenie stosowane w celu podniesienia wartości odżywczych potraw lub poprawienia ich walorów smakowych, zwiększają szansę przeżycia postaci inwazyjnych pasożytów. Ponadto coraz częstsze wzbogacanie diety człowieka mięsem ryb spowodowało rozpowszechnienie chorób wywołanych przez pasożyty występujące u tych zwierząt.  „Tatar” z surowego mięsa wołowego lub niedosmażone befsztyki mogą być źródłem zarażenia tasiemcem nieuzbrojonym, zaś z mięsa wieprzowego – przyczyną cysticerkozy człowieka.
Larwy włośnią krętego mogą znajdować się w mięsie wielu zwierząt domowych i dzikich. Znane są epidemie trichinellozy zarówno w Polsce, jak i w innych krajach, po spożyciu niedowędzonych wędlin, niedopieczonego mięsa wieprzowego lub mięsa z dzika, źródłem zarażenia człowieka w czasie konsumpcji mogą być warzywa, owoce lub inne artykuły spożywcze oraz woda.
Stawonogi mogą być dla człowieka źródłem pasożytów z różnych grup systematycznych, które są przenoszone w czasie kłucia lub w wyniku przypadkowego zjedzenia stawonoga z postacią inwazyjną. Hodowle zwierząt stworzyły dla człowieka dodatkowe zagrożenie wieloma pasożytami. Człowiek może być bezpośrednim źródłem zarażenia innego człowieka różnymi pasożytami i może zarazić się powtórnie występującymi już u niego pasożytami w wyniku autoinwazji.

Drogi wnikania pasożytów

Do organizmu człowieka drobnoustroje i pasożyty mogą wnikać różnymi drogami:

  • drogą pokarmową
  • drogą wziewną
  • drogą płciową przez uszkodzoną błonę śluzową jamy ustnej
  • skórę
  • spojówkę i rogówkę
  • do płodu  w wyniku zarażenia wewnątrzmacicznego. Miejscem wnikania pasożytów są naturalne
  • otwory:jama ustna, jama nosowa, cewka moczowa, pochwa i odbyt.

Przenoszenie pasożytów z jednego żywiciela na następnego może odbywać się przez kontakt bezpośredni, konsumpcję, za pośrednictwem aktywnych stadiów wolno żyjących i przy udziale wektorów. Wnikanie pasożytów może odbywać siew sposób bierny przez naturalne otwory człowieka i czynny – przez skórę.

Rodzaje szkodliwego działania pasożytów

Pasożyty mogą oddziaływać fizycznie na żywiciela w różnorodny sposób. Pasożyty wewnętrzne o dużych wymiarach w stosunku do swego siedliska mogą powodować niedrożność jelita cienkiego,  przewodów żółciowych, pęcherzyków płucnych, naczyń krwionośnych i chłonnych. Wyposażone w aparat czepny pasożyty mogą uszkadzać tkanki żywiciela,zmiany w jelicie cienkim, w przewodach żółciowych, w dwunastnicy.
Tkanki żywiciela mogą ulegać także mechanicznym uszkodzeniom w czasie wędrówki pasożytów w cyklu rozwojowym.
Niektóre pasożyty uciskają narządy lub tkanki, co powoduje zaburzenia w ich funkcjonowaniu.
Pasożyty wnikające przez skórę przerywają jej ciągłość.
Istotą pasożytnictwa jest czerpanie od swego żywiciela pokarmu. Pasożyty przewodu pokarmowego objadają żywiciela z niestrawionego jeszcze pokarmu pasożytujące głównie w dwunastnicy i jelicie cienkim człowieka, zwierząt kopytnych i gryzoni. Pasożyty poza białkami, węglowodanami i tłuszczami zubożają żywiciela w enzymy, witaminy i hormony. Pasożyty wytwarzają szereg enzymów, które uszkadzają komórki żywiciela i hamują jego procesy
fizjologiczne. Niektóre wytwarzają enzymy działające hemolitycznie na erytrocyty żywiciela.
Toksycznie działają na człowieka produkty przemiany materii lub produkty rozpadu białka pasożytów. Wiele pasożytów wytwarza związki wywołujące odczyn zapalny, rozszerzające naczynia krwionośne i hamujące krzepnięcie krwi, niszczące błonę śluzową jelita i inne komórki, co prowadzi do owrzodzeń. Niektóre toksyny pasożytów powodują toksykozy u żywiciela, prowadzące nawet do śmierci.

Wielu pasożytom towarzyszą alergie. Wyrazem nadwrażliwości organizmu na antygeny  pasożytów

są reakcje skórne, nieżyty górnych dróg oddechowych i astma oskrzelowa, występują także pokrzywki.

Tags: , , , , , , , , ,

Napisz komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Top